»اشاره یی به چگونگی حضور استاد دکتر سید محمود حسابی در اولین اجلاس استفاده صلح‏ جویانه از فضا

 
صفحه اصلی نقشه تارنما
 
 
   
 
 
 

بسم ا... الرحمن الرحیم


پروفسور حسابی و علوم فضایی

اشاره یی به چگونگی حضوراستاد دکتر سید محمود حسابی در اولین اجلاس استفاده صلح‏جویانه از فضا
اجلاس زیر کمیته علمی فضای ماوراء جو سازمان ملل متحد

در دوران ناملایمات و بی‏توجهی‏های علمی و فرهنگی به ایران از سوی ممالک توسعه یافته ، استاد حسابی ، پدر علم فیزیک و مهندسی نوین ایران و پایه‏گذار بسیاری از مراکز علمی ، آموزشی ، صنعتی ، فرهنگی و پژوهشی کشورمان ، خدمات بسیاری را ، در پهنه گسترده‏یی از علوم و شاخه‏های مختلف کاربردی آن ، برای میهن عزیزمان ، انجام داده‏اند .
تحصیل در رشته‏های مختلف ، از مهندسی گرفته تا علوم پایه و اشتیاق بی¬پایان و پشتکار کم¬ نظیر استاد ، در آشنایی با دانش روز ، ایشان را به شخصیتی پیشرو ، در ارایه دست‏آوردهای بدیع و موثر ، در میان کشورهای توسعه یافته ، تبدیل نمود .
اما آنچه استاد را ، نسبت به بسیاری از معروف‏ترین و برجسته‏ترین شخصیت‏های علمی میهنمان ، متمایز می‏سازد ، این مهم است ، که ایشان ، چنین توشه بزرگی را ، برای معروفیت و توفیقات شخصی خود ، در مراکز علمی جهان ، که اتفاقا ، حضوری موثر هم در آن داشتند ، صرف نکرده ، به جای مطرح نمودن نام خویش ، تمام آن یافته‏های عظیم را ، به کشور خود آورده و در جنبه‏های مختلف علمی و فرهنگی ، مانند تاسیس و راه‏اندازی مراکز نوین دانشی و پژوهشی ، در طبق اخلاص نهادند .
این ویژگی استاد حسابی ، در کنار دانش‏داری به¬روز و آینده‏نگریشان ، موجب گردید ، تا به عنوان نماینده ایران ، در اکثر مجامع علمی و فرهنگی بین‏المللی ، مشعل‏دار حرکتی تازه و جدید باشند ، که جهان پیشرفته ، در آغاز راه آن بود ، و حضور ایشان ، در چنین نشست¬هایی ، همواره ، بهترین نتایج را ، برای کشورمان ، به بار آورد .
در این میان ، فعالیت‏های پروفسور حسابی ، در زمینه انرژی اتمی و علوم فضایی ، از اهمیت ویژه‏یی برخوردار است . زیرا ، استاد در گزارشات ، سخنرانی‏ها و نوشته‏های خود ، از همان ابتدا ، لزوم تلاش برای دستیابی به دانش روز و ضرورت ورود ایران ، به جرگه کشورهایی که ، به این توانایی‏ها و نوآوری‏ها ، پا گذاشته‏اند را ، نه تنها ، مورد تاکید قرار می‏دادند ، بلکه ، با حضور خود ، در هر یک از این مجامع ، خدمات ارزنده‏یی را به نام ایران ، جاودانه ساختند ، که این مهم ، نیازمند بررسی و شرحی مستقل است .
یکی از این مجامع بین¬المللی ، "زیر کمیته علمی استفاده صلح¬جویانه از فضای ماورا جو" سازمان ملل متحد است ، که آقای دکتر حسابی از تشکیل اولین اجلاس آن ، به عنوان نماینده دایم ایران در این کمیته ، حضور داشتند ، که مشخص می‏نماید ، استاد ، علاوه بر اشراف به مباحثی‏که به عنوان مرزهای علمی و تکنولوژیکی روز جهان ، مطرح بوده ، شاهدیست بر تسلط ایشان به مسائل و نکات دقیق حقوقی .
اکنون که بیانیه‏ها و دست‏آوردهای استاد را ، با سایر اعضای چنین مجامعی ، مقایسه می‏کنیم ، به خوبی متوجه می‏شویم ، که کم‏تر نماینده‏یی از کشوری ، با آن امکانات و پیشینه فعالیت محدود ، توانسته است ، چنین تسلط و تاثیرگذاری را ، در زمینه علوم فضایی ، برقرار نماید .
مقاله حاضر ، به عنوان یک پیش درآمد مکتوب(مقدمه) و به صورت اجمالی ، به چگونگی حضور پروفسور حسابی ، در اولین اجلاس این کمیته می¬پردازد .
اسناد و مدارک مربوط به شرکت استاد ، در دوره¬های این مجمع جهانی ، جمع¬آوری شده و امیدواریم ، امکاناتی در اختیار بنیاد پروفسور حسابی ، قرار گیرد ، تا در آینده‏یی نزدیک ، گزارش کاملی از حضور ایشان ، به عنوان نماینده دایم ایران ، در زیر کمیته علمی استفاده صلح‏جویانه از فضای ماوراء جو سازمان ملل متحد ، منتشر شود .
در اینجا ، ذکر یک نکته ضروریست و آن روش معمول آقای دکتر حسابی ، در ضبط مکتوب مشروح وقایع مهم و اتفاقاتی است ، که در مسافرت¬ها و ماموریت¬های ایشان ، جنبه دقت و احساس مسئولیت خاصی را ، روشن می‏نماید .
به همین دلیل ، اولین نسخه پیش نویس گزارش این ماموریت¬ها ، اغلب ، با دست¬خط خود استاد ، در همان محل ماموریت و قبل از مراجعت به ایران ، با دقت و توجه بسیار ، آماده شده و پس از بازگشت به کشور و ویرایش نهایی ، بازنویسی و به صورت رسمی ، برای نهادهای ذی‏ربط ، ارسال می¬شده است .(1)
با تاکید بر دشواری تهیه نسخه دوم (عدم وجود دستگاه فتوکپی در آن زمان) از هر مدرک و گزارشی ، تا جایی‏که امکان داشت ، استاد نسخه‏یی از آن گنجینه‏های علمی را ، برای مواقع ضروری در منزل نگاه می‏داشتند ، که خوشبختانه ، این پیش‏بینی و تلاش ، باعث شد ، توضیحات مشروح اولیه ، درباره تعدادی از مسافرت¬ها و ماموریت‏های ایشان ، در اختیار این بنیاد باشد ، تا امروز بتوان ، آن داشته¬ها را ، با جزئیاتی قابل توجه ، به علم دوستان و پژوهندگان علاقمند ، ارایه دهیم .

__________________________________________________________________
(1) البته آنچه در دسترس ما ، قرار دارد ، کسری از آن چیزیست که استاد ، برای آیندگان باقی گذاشته‏اند ، زیرا دفتر کارشان ، در گروه فیزیک دانشکده علوم دانشگاه تهران ، آرشیوی بود ، غنی‏تر ، از سال‏ها خدمت به کشورمان ، مدارکی از کنفرانس‏های بین‏المللی تخصصی مانند : اتمی ، فضا ، حفظ لایه ازن و . . . که ایشان ، به عنوان تنها نماینده از ایران ، طی سالیان متمادی ، در این اجلاس ، شرکت می‏نمودند و آورده‏های ایشان ، گنجینه‏یی بود ، از نوآوری‏ها و تحقیقات و . . . ریزبرنامه‏ها و سخنرانی‏ها ، که متاسفانه ، پس از درگذشت استاد ، کوشش‏های خانواده و بنیاد پروفسور حسابی ، برای حفظ این دفتر ، به مثابه موزه میراث علمی ، به جایی نرسید و متاسفانه ، پس از بازنشستگی جناب آقای دکتر فرخی ، رییس وقت گروه فیزیک و معاون ایشان ، جناب آقای دکتر شکیب ، که هر دو از شاگردان و همکاران اصلی ، دلسوز و امانتدار استاد بودند ، آن آرشیو دانشی ، تا آخرین برگ ، در هاله‏یی از ابهام و دریغ ، باقی ماند .

در مقاله حاضر ، گزارش اولیه این اجلاس (فضا ، تحقیقات فضایی و چگونگی ورود ایران به این جرگه )که در تاریخ 28 خرداد 1341 در ژنو نوشته شده است ، از نظر شما می‏گذرد .
در ابتدای این مقاله ، به شرایط زمانی تشکیل این کمیته (استفاده صلح جویانه از فضا) یعنی پیش‏زمینه‏های اجتماعی ، علمی و سیاسی حاکم بر جهان ، ارتباطات دول بزرگ با جهان سوم (یا در حال توسعه) ، در دوره پس از پایان جنگ جهانی دوم ، و وقایع مهم مربوط به تحقیقات فضایی ، می¬پردازیم :


جهان ، در پایان جنگ جهانی دوم

در دهه 40 میلادی و در سال 1945 ، در پی انفجار اولین بمب‏های اتمی جهان ، در هیروشیما و ناکا‏زاکی ، جنگ جهانی دوم ، پایان یافت .
گرچه مردم و اغلب دولت‏های وقت ، از پایان این جنگ خونین ، استقبال نمودند ، ولی در این مقطع ، که در کمتر از نیم قرن ، دو جنگ جهانی و کشتاری وسیع را شاهد بودند ، وحشت و هراس ، روشنفکران ، سیاستمداران و عامه مردم را ، فرا گرفته بود .
زیرا ، در نیمه قرن بیستم ، با سلاحی مخوف‏تر از آن چه تاریخ تجربه کرده بود و قدرت تخریب و کشتار آن ، حتی از تخّیلِ داستان‏نویسان نیز ، فراتر می‏رفت ، روبرو ‏شده بودند ، اما نگرانی‏ها ، از ناپایداری این صلح و احتمال بروز جنگ فراگیر دیگری بود .
همین امر موجب گردید ، تا دولت‏های آن زمان ، نسبت به تاسیس مرجعی که بتواند ، با نوعی حکمیت و نظارت جهانی ، از ایجاد جنگی دیگر ، جلوگیری نماید ، اقدام کنند .
به منظور تامین چنین هدفی ، سازمان ملل متحد ، در سال 1946 ، تشکیل گردید .


رشد فعالیت‏های فضایی

جهان با تجربه تلخی‏ها و زشتی‏های جنگ جهانی دوم ، شاهد یکی از سریع‏ترین تحولات و پیشرفت‏ها ، در عرصه‏های مختلف علمی و تخشایی (تکنولوژیکی) بود .
در نتیجه این تحولات ، در فاصله 12 سال از پایان این جنگ ، بشر ، پا به عرصه نوینی از اکتشافات و پژوهش‏های علمی خود گذاشت .
این دوره ، شاهد رشد سریع و باورنکردنی علوم فضایی در جهان ، و برداشتن اولین گام‏ها ، در جهت تحقق رویای همیشگی و دیرینه بشر ، در تسخیر فضا بود .

این رشد سریع ، ویژگی‏های بارزی ، به همراه داشت :
نخست ، تعمیق و تشدید رقابت بین دو ابرقدرت آن زمان ، یعنی امریکا و شوروی . زیرا تسلط بر فضا ، بیانگر رشد علمی و توسعه یافتگی بیشتر کشور پیشرو بود .
و دوم این‏که ، توسط یکی از این دو کشور ، به عنوان سلاحی برای تهدید دیگری ، محسوب می‏گردید .
به همین دلیل ، ویژگی دوم را ، می¬توان تبلیغات پر سر و صدای طرفین ، در جنگ روانی اعلام زود هنگام تسخیر فضا ، توسط هریک از آنان برشمرد .
در اواخر دهه 50 و اوایل دهه60 میلادی ، شوروی به طور محسوسی در فعالیت‏های فضایی ، از امریکا جلوتر بود . به همین دلیل ، این کشور در اوایل این دهه ، تصمیم گرفت ، تحت هر شرایطی ، این عقب‏ماندگی را جبران کند .
به واسطه همین تعجیل ، از یک طرف ، آزمایش‏های انجام شده در این زمینه ، همواره ، با پایانی خوش ، روبرو نبود ! چرا که ، اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 میلادی ، شاهد مرگ فضانوردان مجربی بود ، که فدای شتاب در اجرای پروژه‏های توسعه‏طلبانه و برتری‏جویانه می‏شدند ، و از سوی دیگر ، این مسابقه تکنولوژیک ، نه تنها ، هزینه وحشتناکی برای خود آن کشور ، به بار می‏آورده ، بلکه خواه ناخواه ، هزنیه زیادی را ، بر بشریت ، و به ویژه ، به طور غیرمستقیم ، بر کشورهای جهان سوم ، تحمیل می‏کرد .
با وجود این ، در سال 1957 اولین ماهواره ساخت بشر، سپاتنیک"1"، توسط دولت شوروی ، به فضا پرتاب شد .
یک ماه بعد ، یعنی در همان سال ، سپاتنیک "2" اولین موجود زنده را ، به فضا و مدار زمین ، حمل کرد .
لایکا ، سگ روسی ، یک هفته در سپاتنیک "2" در مدار زمین چرخید . هرچند قرار نبود ، لایکا ، زنده به زمین برگردد ، ولی بر خلاف برنامه‏ریزی انجام شده ، خیلی زود و در مراحل و ساعات اولیه پرواز ، کشته شد .
سه ماه بعد ، در اوایل سال 1958 میلادی ، امریکا ، اولین ماهواره خود ، اکسپلورر"1"را ، به فضا پرتاب نمود .
مسلما ، اندیشه تسلط بر فضا ، توسط دولت شوروی ، برای امریکا و متحدانش ، بسیار نگران‏کننده و دردناک بود ، ولی ، علی‏رغم تمام این تنش‏ها و نگرانی‏ها ، پیشرفت علوم فضایی در شوروی ، ادامه داشت .
پس از پرتاب فضا پیمای بدون سرنشین لونا "1"، در نیمه اول سال 1959 به سمت کره ماه ، که هیچ‏گاه به مقصد نرسید ، در نیمه دوم همان سال بود ، که لونا "2" اولین فضاپیمای بدون سرنشین ساخته دست بشر، در کره ماه ، فرود آمد .
در سال 1961 ، گام بزرگ دیگری برداشته شد ، و اولین انسان ، یوری گاگارین روسی ، با ووستوک"1" پا به فضای ماوراء جو گذاشت .


دیگر انتظار جبران این عقب‏افتادگی از سوی کشور دوم ، کاملا طبیعی بود ، به همین جهت ، در همین سال ، رییس جمهور امریکا ؛ کندی ، اعلام کرد ، که تا قبل از پایان دهه 60 میلادی ، امریکا ، اولین انسان را در کره ماه ، پیاده خواهد کرد .
با این برنامه‏ریزی ، امریکا ، سرمایه‏گذاری خود را ، در این زمینه ، گسترش داد و در فاصله کم‏تر از یک سال توانست ، در ادامه فعالیت‏های فضایی خود ، اولین انسان را ، در مدار زمین ، قرار دهد .
در سال 1963 ، اولین زن فضانورد جهان ، والنتینا تروشکوای روسی ، در ووستوک "6"، در مدار زمین قرار گرفت .
امریکا که مصمم بود ، اولین کشوری باشد ، که انسان را ، در کره ماه ، پیاده می‏کند ، به برنامه‏های فضایی خود ، به سرعت ادامه داد ودر سال 1966 سرویر"1" ، اولین سطح نشین بی سرنشین امریکا ، در کره ماه فرود آمد .
پس از شکست پرواز آپولو "1" و مرگ سه سرنشین آن ، در سال 1967 ، در اواخر سال 1968 ، فضانوردان امریکایی ، با آپولو "8" ، در مدار کره ماه ، قرار گرفتند .
در فاصله‏یی کمتر از هفت ماه ، یعنی در اواسط سال 1969 ، سه فضانورد دیگر امریکایی در آپولو "11" ، به سوی کره ماه ، پرواز نمودند و نیل آرمسترانگ ، به عنوان اولین انسان ، پا بر سطح کره ماه گذارد .
این ، پایان رقابتی پرهزینه و سرسام‏آور بود ، که در آن ابرقدرت‏ها ، توان علمی ، پژوهشی و مدیریتی خود را ، در راه تسخیر فضا ، گسترش می‏دادند ، تا در این عرصه و از این راه ، توان نظامی و اطلاعاتی خود را ، به رخ یکدیگر بکشند و زمینه را ، برای تسلطشان بر فضا ، مهیا کنند .
شایان توجه است ، که در این فعالیت‏ها و پس از یک دوره استفاده مستمر از انسان ، طرفین به هزینه¬های سنگین استفاده از انسان ، در این رقابت ، پی بردند و از سال 1973 ، دیگر هیچ موجود زنده‏یی، در سطح کره ماه ، پیاده نشد .
با این پیش‏زمینه ، اکنون می‏توان ، به دلایل نیاز دولت¬ها به تشکیل کمیته استفاده صلح‏جویانه از فضای ماوراء جو ، و نحوه انجام آن ، به خصوص در آن شرایط زمانی ، به بررسی گزارش‏های مربوط به آن ، در ارتباط با کشور خودمان وحضور پروفسورحسابی در آن صحنه علمی و رقابتی ، به عنوان دانشمند ایرانی آشنا به این امور و نقش ویژه ایشان ، بپردازیم .

نحوه تشکیل کمیته استفاده صلح جویانه از فضا

همان‏طورکه گفته شد ، بعد از جنگ جهانی دوم ، با هدف اصلی جلوگیری از جنگ‏های بزرگ و فراگیر ، و به منظور ایجاد شرایط همگرایی بین دولت‏ها و ملت‏ها ، سازمان ملل متحد ، تشکیل شد .
تقریبا تمامی کشورهای دنیا ، از همان ابتدا ، به عضویت این سازمان ، درآمدند ، و منشور این سازمان ، که بر محور به رسمیت شناختن مرزهای بین‏المللی و حق حاکمیت دولت‏ها تنظیم شده بود را ، پذیرفتند .
این سازمان جهانی، برای پی‏گیری اهداف مسالمت‏آمیز و ایجاد زمینه ، برای اجرای فعالیت‏های تعریف شده خود ، مجبور به تشکیل کمیته‏های متعدد و تهیه عهدنامه‏های مختلف ، متشکل از اعضای علاقمندگردید .
پس از آغاز جدی عصر فضا و رقابت بین دو ابرقدرت ، در اواخر دهه50 میلادی ، با توجه به نگرانی کشورها و ملت‏های جهان ، از شروع درگیری¬های جدید بین ابرقدرت¬ها ، و به موازات تلاش برای تسلط بر فضا ، و به منظور جلوگیری از تحمیل خسارت¬های بیشتر بر بشریت ، و حفظ امکان نظارت بر فعالیت¬های فضایی ، مجمع عمومی سازمان ملل ، نسبت به تشکیل " کمیته استفاده صلح‏جویانه از فضای ماوراء جو" اقدام نمود .
از همان جلسات اول و پس از مطرح شدن موضوعات مربوطه ، مشخص شد که مباحث حقوقی و کرسی(دپارتمان)های علمی ، نیاز به بررسی جداگانه دارند .
به این ترتیب ، برای رسیدگی به مباحث تخصصی ، دو زیر کمیته علمی و حقوقی، جهت استفاده صلح‏جویانه از فضا ، توسط کمیته مادر ، تشکیل گردید .


تعیین نماینده کشور ایران ، در زیر کمیته علمی

از ابتدا ، در این جلسات ، حضور مستمر و شرکت جدی یک فرد علمی از هر کشور ، مدنظر بود ، که با دولت ایران نیز ، مکاتباتی برای تعیین نماینده دایم ایران در" زیر کمیته علمی استفاده از فضای ماوراء جو" صورت گرفت .
از آنجا که ، در آن زمان ، دانشگاه تهران ، تنها مرکز علوم نوین و پژوهشی کشور بود ، به همین دلیل ، جهت معرفی نماینده‏یی جامع‏الشرایط ، نامه‏یی برای این دانشگاه ، نوشته شد .
با توجه به سابقه تحصیلات و تجربیات پروفسور حسابی ، در زمینه علوم پایه ، مهندسی و نجوم ، ایشان ، از سوی دانشگاه تهران ، تنها فرد صاحب نظر ، در علوم فضایی ، شناخته شده و طی نامه شماره 8430 به تاریخ 25/10/1340 به نخست وزیر وقت ، معرفی شدند .
از وزرات امور خارجه ، طی نامه شماره 21/3919/19077 به تاریخ 28/10/1340پیش‏بینی زمان اجلاس اول و متعاقب آن نامه شماره 21/4841/19856 به تاریخ 21/12/1340 ، تاریخ اولین اجلاس ، به آقای دکتر حسابی ، اعلام می‏شود .
پس از ابلاغ زمان ، وزیر امور خارجه ، با ارسال نامه شماره 21/147/344 مورخ 14/1/1341 ، بر اهمیت موضوع و حضور به موقع ایشان ، در آن اجلاس ، تاکید می¬کند .
استاد حسابی ، در تاریخ 27 اردیبهشت 1341 ، جهت هماهنگی¬های لازم ، طی نامه¬یی ، رسما ، تاریخ حضور خود را ، در اولین اجلاس زیرکمیته استفاده صلح¬جویانه از فضای ماورای جو ، به شورای دانشگاه ، اعلام می‏دارند .

اولین دوره اجلاس زیر کمیته علمی فضا

پروفسور حسابی ، برای حضور به موقع ، عازم سوییس می‏شوند .
اولین جلسه ، در 28 ماه مه سال 1962 ، برابر با 7 خرداد سال 1341 ، در ساختمان اروپایی سازمان ملل متحد ، در ژنو سوییس ، برگزار می‏شود .
ریاست اولین اجلاس ، برعهده پروفسور مارتین ، رییس هیئت نمایندگی استرالیا ، قرار می¬گیرد .
در سه نشست اول ، بیشتر به توضیح فعالیت¬ها ، به خصوص ، از طرف دولت¬های شوروی و امریکا ، پرداخته می‏شود .
در چهارمین نشست این اجلاس ، نوبت سخنرانی پروفسور حسابی است و از آن¬جا که ، در جلسات آغازین ، صحبتی درباره نحوه انتفاع کشورهای کوچک¬تر و عقب مانده¬تر از برنامه‏های فضایی ، ارایه نمی¬شود ، ایشان در نطق خود با فرانگری به اقداماتی که دولت ایران (شخص ایشان) ، علی رغم تمام آن کمبودها ، انجام داده‏ ، اشاره نموده و پیشنهاداتی را ، برای توجه و آغاز حرکتی جهت ورود این کشورها ، به امر نوین علوم فضایی ، به سازمان ملل متحد ، تسلیم می‏کنند .
ایشان ، در سخنرانی خود و متن تقدیمی ، تاسیس یک مرکز بین‏المللی علوم فضایی ، که همه کشورها بتوانند ، از خدمات آن ، نخست در تعلیم و تربیت ، و سپس ، پرتاب آزمایشی موشک‏ها ، استفاده کنند را ، مطرح می‏سازند .
این پیشنهاد ، از سوی دبیرخانه سازمان ملل ، برای بررسی به یک گروه مطالعه ، ارجاع می¬شود .
پس از پی‏گیری‏های پروفسور حسابی ، نماینده امریکا ، ایجاد یک مرکز پرتاب موشک ، در نزدیکی استوا ، و نماینده هند ، نیز ، جنوب شبه قاره هند را ، برای این کار ، مناسب می‏داند ، و به آن مجموعه ، پیشنهاد می‏دهد .
در جلسه چهارم ژوئن ، نماینده شوروی ، به آزمایش موشک‏های اتمی امریکا ، در ارتفاع زیاد (فراجوّی) ، حمله شدیدی می¬کند ، و با طرح موضوع مهم آلودگی اتمی فضا ، که نتیجه آن ، ایجاد خطر ، برای ماهواره‏های پرتاب شده ، و از دست رفتن دقت ماهواره‏ها ، در اعلام نتایج آزمایش‏ها را ، مطرح می¬نماید .
نماینده امریکا ، در دفاع از عملیات فضایی اتمی کشورش ، موقتی بودن این آزمایشات را ، عنوان می‏نماید .
نماینده شوروی ، ادامه کار کمیته و روند موضوعات در جلسات با این منوال ، غیر مفید دانسته و تعطیلی اجلاس را ، راه حلی کارساز برمی‏شمرد .
به این ترتیب ، اولین بن بست جدی ، در اولین اجلاس این زیرکمیته علمی و خطر از بین رفتن این نهاد نوبنیاد ، بروز می‏کند .
برای رفع این خطر ، از میان تمام نمایندگان کشورها ، پروفسور حسابی ، پیشنهاد کارآیی را ، مبنی بر ایجاد گروه‏های مطالعاتی ، ارایه می‏دهند ، که این طرح ، با اکثریت آرا ، به تصویب می‏رسد .

به موجب این طرح ، مقرر می‏شود ، ادامه کار جلسات با موضوعات سه‏گانه زیر ، فراهم شود :

1- تبادل اطلاعات فضایی
2- تشویق برنامه‏های بین‏المللی
3- ایجاد ایستگاه بین‏المللی پرتاب موشک .

در اجلاس بعدی ، آقای دکتر حسابی، حضور در گروه سوم را ، انتخاب کرده ، و پس از عضویت در این گروه ، لزوم ایجاد امکانات تعلیم و تربیت ، در این ایستگاه را ، اعلام می¬کنند ، که این پیشنهاد ، مورد پذیرش ، واقع می¬شود .
درگروه 3 ، نماینده امریکا ، اعتقاد دارد ، که اداره کردن ایستگاه ، باید کاملا برعهده کشور میزبان باشد .
نماینده شوروی ، با این نظریه مخالفت کرده ، معتقد است : این امر باید تحت نظر یک کمیته بین‏المللی قرارگیرد .
بروز این اختلاف عمده بین امریکا و شوروی ، درباره نحوه اداره ایستگاه ، مجددا ، خطر تعطیلی اجلاس را ، پیش می‏آورد .
به این ترتیب ، در ابتدای راه ، یک بار دیگر ، این زیر کمیته ، با مشکل تداوم حیات ، روبرو می¬شود .
در این مقطع نیز ، نکته قابل توجه ، حضور موثر و نظرات به موقع پروفسور حسابی ، برای خروج زیرکمیته ، از این بن¬بست می‏باشد .
ایشان نظریه‏یی مبنی بر تقسیم اداره ایستگاه ، به دو بخش اداری و علمی را ، ارایه می¬دهند .
بخش نخست ، زیر نظر کشور میزبان و بخش علمی ، تحت نظر یک کمیته مشاوره ، متشکل از دانشمندان کشورهای مختلف استفاده کننده از ایستگاه .
خوشبختانه ، یک بار دیگر ، فرابینی استاد حسابی ، کارساز شده ، این طرح مورد قبول هر دو کشور ایالات متحده امریکا و اتحاد جماهیر شوروی ، قرار می‏گیرد و خطر نابودی این نهاد نوین ، مرتفع می‏گردد .
در جلسه بعدی ، این طرح به رای‏گیری عمومی ، گذاشته می‏شود ،که با رای اعضای گروه مطالعاتی ، به تصویب می‏رسد .
توجه داشته باشیم ، که این توفیقات ، تنها با اشراف به مباحث علمی ، حاصل نمی¬شود ، بلکه ، روشن است که می‏باید ، پیشنهاد دهنده ، علاوه بر آشنایی با مدیریت مراکز بین¬المللی ، بر مبانی حقوقی ، به خوبی ، مسلط باشد ، و از طرف دیگر ، به ریشه مشکلی که امریکا و شوروی ، جداگانه در این ارتباط داشته‏اند ، پی ببرد ، و بداند ، که چرا نماینده دولت شوروی ، در برابر هر مشکل ، تعطیلی اجلاس را پیش می‏کشد ، که خوشبختانه ، چند بعدی بودن و سنجش دقیق پروفسور حسابی ، براساس تجارب و مطالعات گسترده ، باعث رفع این مشکلات می‏گردد .


به این ترتیب ، تصمیمات نهایی زیر کمیته ، حول سه محور اصلی ، به شرح زیر به تصویب می‏رسد :

1- تبادل اطلاعات .
2- تشویق برنامه¬های بین¬المللی .
3- ایجاد ایستگاه پرتاب موشک¬های آزمایشی ، نزدیک خط استوا .


در اینجا ، قبل از نقل‏قول بخش¬های مهم گزارش آقای دکتر حسابی ، نگاهی کوتاه به نکات بارز چارچوب سخنرانی و پیشنهادهای ایشان ، در تاریخ 5 ژوئن 1962 ، به این زیرکمیته ، خالی از لطف نمی‏باشد :

"جناب رییس– همان‏گونه که نطق¬های قبلی نشان داده است ، اغلب ما ، با این امید ، به اینجا آمده¬ایم ، که هریک در حد وسع علمی و توانایی دانشی و پژوهشی خود و کشورمان ، شاهد گشایش راهی برای دانشمندان و پژوهشگرانمان ، برای کسب آگاهی‏های بیشتر ، و مشارکت در کاوش‏های فضایی باشیم .
این مهم ، هدفی است ارزشمند و کار و کوششی مشترک ، که هیچ یک از ما (کشورها و دانشمندانمان) نباید از آن حذف شود ، بلکه ، به طور یکسان و براساس علایق پژوهشی ، امکان حضور به همه داده شود . زیرا ، کاوش در فضا ، به راستی ، تلاشی مشترک است .
لذا ، امیدواریم ، همان‏گونه که مردم کشورهای توسعه‏یافته ، با استفاده از زمان شخصی خود ، به پیشرفت علم ، کمک کرده¬اند و بدون احساس پشیمانی ، دستیافت‏های خود را ، در سایر علوم ، با مردم کمتر توسعه یافته ، به اشتراک گذاشته¬اند ، امروز هم ، کشورهای پیشرفته بیشتری ، در ارتباط با علوم فضایی ، پیش‏قدم شده ، یافته-های نوین خود را ، در اختیار کشورهای در حال توسعه ، و یا مردم کم‏تر توسعه‏یافته ، قرار دهند .
ما امید داریم ، ملت¬ها و دولت‏های بزرگ ، که از شرایط بهتری ، برای پیشرفت برخوردار هستند ، دسترسی همه ملت‏ها ، به علوم نوین را ، مورد توجه قرار دهند .
بر اساس این ضرورت ، امیدوار است ، بنابر مصوبات این زیر کمیته ، در اولین فرصت ممکن ، یک نهاد آموزشی بین¬المللی کارآ ، در علوم فضایی ، ایجاد گردد ، که همه مردم جهان را ، از وجود خود ، و فعالیت‏های صلح جویانه آن ، منتفع سازد ."
این پیشنهاد پروفسور حسابی ، در تاریخ 7 ژوئن همان سال ، مورد تصویب قرار می‏گیرد .
شایسته یادآوریست ، هنگامی‏که ، درگروه سوم مطالعاتی ، بین نمایندگان امریکا و شوروی ، بر سر نحوه اداره ایستگاه¬های پژوهشی– مطالعاتی ، اختلاف پیش می¬آید ، باز هم استاد حسابی ، پا پیش گذاشته ، در رابطه با ردیف 4/2 ، که همان سرپرستی ایستگاه پژوهشی است ، با اقدامی به موقع ، راه حل زیر را ، به گروه کاری زیرکمیته ، ارایه می¬دهند ، که ذیلا ، به مرور کوتاهی در آن ، می‏پردازیم :

7 ژوئن 1962
پیشنهاد پروفسور حسابی نماینده ایران به کمیته استفاده صلح جویانه از فضای ماورای جو ، در رابطه با ردیف 4/2

"برای ارایه راهکاری ، در موضوع پیاده‏سازی و زمان‏بندی ، در باب ایستگاه پرتاب ، یک گروه از مشاوران متشکل از دانشمندان و نمایندگان ملت‏های عضو ، تشکیل گردد ، اما ، برای عملیات ایستگاه ، مسئولیت اداره آن ، بر عهده کشور میزبان باشد ."
این پیشنهاد استاد ، نه تنها ، کارگروه را ، از بن¬بست خارج می¬نماید ، بلکه ، مورد موافقت همه شرکت‏کنندگان ، از جمله نمایندگان شوروری و امریکا ، قرار می¬گیرد .
پروفسور حسابی ، در بازگشت از ماموریت ، گزارش مبسوطی (1) از اجلاس یاد شده و توفیقات به دست آمده ، برای کشور ایران را ، به وزارت امور خارجه و همچنین سازمان متبوعشان (دانشگاه تهران) تسلیم می‏نمایند .
این حضور موفق و موثر ، در جلسات زیر کمیته استفاده صلح جویانه از فضای ماورای جو ، خارج از حد انتظار دولت و دربار بوده است ، که وزارت امور خارجه در تاریخ 4/5/1341 طی نامه شماره 21/1992/87325 از حضور موثر ایشان ، قدردانی می¬نماید .
همچنین ، دربار نیز در تاریخ 18/5/1341 ، طی نامه شماره 3321 از شرکت تاثیرگذار ایشان ، در این زیرکمیته ابراز خرسندی و رضایت می‏نماید .
گزارش رسمی این ماموریت در تاریخ 28 خرداد 1341 در ژنو (اجلاس متشکله در سوییس) نوشته شده است ، که استاد ، در متن اصلی گزارش خود ، به شرح وقایع مهم اجلاس ، ‏پرداخته‏اند .
و در خاتمه ، با اشاره به پیشرفت‏هایی که در این مورد در سطح جهانی ، صورت می‏گیرد ، آقای دکتر حسابی ، پیشنهاد می‏کنند ، کشور متبوعشان ، در زمینه فضا ، کار خود را ، آغاز نماید ، تا ایران بتواند ، بدون فوت وقت ، و به صورت فعال ، هم‏پای کشورهای پیشرفته ، با این مهم علمی روز ، برخورد نماید .
چرا که به عقیده ایشان ، امروزه ، احترام یک کشور در جهان ، بستگی به میزان مشارکت آن کشور ، در پیشبرد علوم و تحقیقات و نوآوری دارد .

____________________________________________________________________
(1) توضیح داده شد که استاد ، همواره ، هنگام انجام ماموریت ، همواره ، پیش نویس اولیه گزارشات خود ، که اغلب به زبان‏های فارسی ، انگلیسی یا فرانسه بوده است را ، با دقت بسیار و به صورت روزانه تهیه می¬کردند ، و با تعهد اخلاقی خود ، پس از بازگشت از هر ماموریت علمی ، برای محفوظ ماندن آن اطلاعات ، مشروح جلسات ، نوشته‏ها ، مذاکرات و پروتکل‏های رد و بدل شده را ، به عنوان یک سابقه و دست آورد پژوهشی و علمی ، در دفترشان در دانشکده فیزیک ، برای مراجعه استادان و پژوهندگان ، قرار می‏دادند .
علاوه بر آن ، استاد حسابی ، برای پایه‏گذاری این حرکت نوین در کشور و انتقال علم نوین فضا ، در دانشکده علوم ، یک کمیته از همکاران ، استادان ، دانشیاران و استادیارانشان ، تشکیل داده بودند ، و مرتبا ، چگونگی آن را ، طی جلساتی علمی با آنان ، مطرح می‏نمودند . (1)
بر همین اعتقاد ، ایشان ، ایجاد یک مرکز ملی تحقیقات فضایی را ، به عنوان یک ضرورت ، به دولت و مسئولین ، پیشنهاد می‏نمایند .
این پایان اولین ماموریت پروفسور حسابی ، به عنوان نماینده دایم ایران ، در زیر کمیته استفاده صلح¬جویانه از فضای ماورای جو است .
شایان ذکر و مایه مباهات است ، که در اجلاس سال بعد ، در اولین گزارش ارایه شده به اجلاس ، به نمایندگان اطلاع داده می‏شود ، که پیشنهاد (استاد حسابی )نماینده ایران ، درباره تعلیم و تربیت همگانی دانشمندان کشورهای عضو و علاقه¬مند ، مورد توجه و تصویب کمیته مادر ، قرار گرفته است .
اما ، آنچه افتخار برتری را ، در اثر مساعی استاد ، برای کشورمان به ارمغان می‏آورد ، نیز شایسته توجه است :
پیشنهاد پروفسور حسابی در مجمع عمومی سازمان ملل ، با اکثریت قاطع ، به تصویب می‏رسد و این مجمع ، طی مصوبه‏یی ، خواستار پی¬گیری این پیشنهاد ، در اجلاس بعدی زیر کمیته از سوی همه اعضا ، شده ¬است .


تهیه شده در بخش فرهنگی بنیاد پروفسور حسابی







_________________________________________________________________________________
(1) استاد ، این کار را ، عینا ، برای شرکت و هم‏پایی با کشورهای پیشرفته جهان ، در دانشکده علوم ، برای امور اتمی نیز ، ترتیب داده بودند ، که شاگردانشان ، که دیگر همکار ایشان ، در دانشکده بودند ، مانند آقایان : دکتر حسن پرنیان پور ، دکتر فرزانه ، دکتر نظامی ، دکتر کشی افشار و . . . دکتر آزاد ، توانستند ، مسئولیت‏های مختلف و خطیری را ، در امر تحقیقات هسته‏یی ، چه در کشور و چه در مجامع عمومی جهانی ، برای سال‏های متمادی ، عهده‏دار شوند .


.

بنیاد پروفسور حسابی‌

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
   
  Web site designed by Tafsirgaran Systems co. Copyright © 1969-2013 Professor Hessaby Foundation All rights reserved